Người của những đỉnh cao

21/02/17 14:59
LDNA+
GS Nguyễn Tài Cẩn (1926-2011) đã giã từ trần thế, như cánh hạc bay về trời tròn 5 năm, để lại một khoảng trống mênh mông trong học giới; để lại bao buồn thương, nhớ tiếc của đồng nghiệp, học trò và cả những người không có vinh dự làm học trò.

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn

Khai mở ngành Việt ngữ học

GS Nguyễn Tài Cẩn sinh ngày 22/5/1926 tại xã Thanh Văn, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An trong một gia đình có truyền thống Nho học; thiếu thời, học tại các trường Quốc học Huế; lớn lên, đi kháng chiến; hòa bình lập lại, được Bộ Giáo dục cử làm chuyên gia Việt ngữ học đầu tiên của nước ta tại Liên Xô, vừa giảng dạy vừa học tập, nghiên cứu cùng với các nhà khoa học Xô viết danh tiếng.
Năm 1960, GS Nguyễn Tài Cẩn bảo vệ thành công Luận án Phó Tiến sỹ (nay là Tiến sỹ) Ngữ văn đầu tiên của Việt Nam tại Liên Xô, khởi đầu sự nghiệp của một nhà khoa học lừng danh.
Năm 1962, về nước, GS Nguyễn Tài Cẩn được giao chức vụ Chủ nhiệm bộ môn ngôn ngữ học, khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là khoa Văn học và khoa Ngôn ngữ, Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội). Đó là chức vụ duy nhất mà GS đảm trách, bởi sau này, GS từ chối các chức vụ như Viện trưởng Viện Ngôn ngữ, Viện trưởng Viện Hán Nôm, Phó Chủ nhiệm UBKHXH Việt Nam; từ chối các chức vụ để dành toàn bộ nhiệt huyết và tài năng cho nghiên cứu khoa học và đào tạo học trò (sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh).
Về lĩnh vực đào tạo, hình ảnh GS Nguyễn Tài Cẩn trên giảng đường đại học đã in đậm dấu ấn trong sự khâm phục và kính trọng của nhiều thế hệ học trò. Nhiều học trò của GS Nguyễn Tài Cẩn nay đã trở thành những chuyên gia có uy tín trong ngành Việt ngữ học như GS Nguyễn Thiện Giáp, GS Lý Toàn Thắng, GS Trần Trí Dõi, GS Đinh Văn Đức, GS Nguyễn Văn Lợi, GS Đỗ Thị Kim Liên, GS Vũ Đức Nghiệu, PGS Hoàng Dũng...
GS Nguyễn Tài Cẩn, người khai mở ngành Việt ngữ học, người tiên phong dẫn dắt Việt ngữ học có được thành tựu như ngày hôm nay. Bắt đầu từ đề tài luận án Từ loại danh từ tiếng Việt (bảo vệ ở Liên Xô, 1960), sau này là công trình Từ loại danh từ trong tiếng Việt hiện đại (1975), GS Nguyễn Tài Cẩn đưa ra công thức nổi tiếng Tất cả những (cái) con gà đen ấy để xác định từ loại danh từ trong tiếng Việt. Do từ trong tiếng Việt không có các dấu hiệu hình thức để thể hiện ý nghĩa ngữ pháp nên câu chuyện từ loại trong tiếng Việt là rất phức tạp.
Do đó, cái công thức trên chính là cái chu cảnh phân bố để áp dụng cho danh từ tiếng Việt (trong đó, gà được xác định là danh từ; sau này, GS có bổ sung thêm, trong con gà, thì con cũng là danh từ). Tiếp đó, GS Nguyễn Tài Cẩn quan tâm đến việc xác định các đoản ngữ trong tiếng Việt. Trong công trình Ngữ pháp tiếng Việt: tiếng - từ ghép, đoản ngữ (1975), GS cho rằng tiếng là đơn vị gốc (cơ bản) trong hệ thống ngữ pháp tiếng Việt. Đây là một thuật ngữ ngôn ngữ học (hình vị) nhưng GS định danh rất giản dị, dễ hiểu. Trong hệ thống lý thuyết về ngữ pháp tiếng Việt của GS Nguyễn Tài Cẩn, tiếng là khái niệm nòng cốt, từ đó mà xác định các vấn đề của ngữ pháp tiếng Việt. Theo hướng nghiên cứu này, GS Nguyễn Tài Cẩn đã tiếp cận Việt ngữ học theo cách từ bên trong (tức là từ cơ cấu của tiếng Việt), vượt thoát vòng vây của ngữ pháp châu Âu, kiên quyết xóa bỏ tư tưởng dĩ Âu vi trung. Năm 1985, GS Cao Xuân Hạo có bài Về cương vị ngôn ngữ học của tiếng tiếp tục chứng tỏ và khẳng định quan điểm coi tiếng là đơn vị cơ bản trong tiếng Việt.
Thức dậy của tầng vỉa tâm thức dân tộc
Về lĩnh vực ngữ âm, GS Nguyễn Tài Cẩn có công trình Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt (1995) tìm hiểu lai nguyên của hệ thống âm đầu, hệ thống vần và hệ thống thanh điệu của tiếng Việt hiện đại. Qua công trình này (dù chỉ là sơ thảo), người đọc có thể theo dõi diễn biến của các đơn vị ngữ âm tiếng Việt trong diễn trình lịch sử (qua hàng nghìn năm) để có được diện mạo như ngày nay. Những người quan tâm đến Việt ngữ học đều thừa nhận, viết được Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt phải có một học vấn uyên thâm liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực (ngôn ngữ học, dân tộc học, sử học…), phải có một khối lượng tư liệu đồ sộ, phong phú (Hán Việt, chữ Nôm, phương ngữ, thổ ngữ, các ngôn ngữ thân thuộc…), phải có một khả năng biện luận chặt chẽ, một phương pháp tiếp cận hợp lý và các thao tác làm việc khoa học.
Cũng chỉ GS Nguyễn Tài Cẩn mới viết được chuyên luận Nguồn gốc hình thành cách đọc Hán Việt (1979). Công trình này tập trung nghiên cứu khá triệt để về âm Hán Việt. Từ công trình này, người đọc có thể nhận ra âm Hán Việt là cách đọc có hệ thống của người Việt Nam áp dụng cho tất cả các chữ Hán trong Hán văn và trong văn Nôm. Cách đọc này có liên quan đến âm đọc chữ Hán ở Trung Hoa và liên quan đến ngữ âm tiếng Việt. Từ việc xác định tiếp xúc ngôn ngữ - văn tự Việt Hán đã đặt nền móng cho sự ra đời của âm Hán Việt. GS Nguyễn Tài Cẩn khẳng định: đó là hệ thống ngữ âm Hán vào khoảng thế kỷ VIII - XI; và âm đọc chữ Hán dạy học ở Giao Châu cũng trong khoảng thời gian đó.
Đối với chữ Nôm, GS Nguyễn Tài Cẩn có những bài viết quan trọng, sau đó tập hợp lại trong cuốn Một số vấn đề về chữ Nôm (1985). Đóng góp của GS Nguyễn Tài Cẩn về chữ Nôm là cách lý giải khá hợp lý của GS về thời điểm ra đời của chữ Nôm (có thể hình thành đồng thời với âm Hán Việt, tức khoảng thế kỷ IX-X; hoặc ra đời sau khi hình thành cách đọc Hán Việt). GS Nguyễn Tài Cẩn là người đầu tiên đề xuất bảng phân loại chữ Nôm một cách có hệ thống và chặt chẽ (chữ Nôm mượn Hán và chữ Nôm tự tạo).
Con đường nghiên cứu của GS Nguyễn Tài Cẩn là đi đến tận cùng của Việt ngữ học, rồi từ ngôn ngữ học sang văn hóa học. Từ nghiên cứu ngôn ngữ đến nghiên cứu văn hóa chỉ là một bước tiếp nối, nhưng không phải ai cũng thành công. Từ việc truy nguyên tên gốc của trống đồng Đông Sơn, xác định tên gọi rồng của người Việt hay cách đọc tước hiệu Bố Cái Đại Vương và nhiều câu chuyện khác, GS Nguyễn Tài Cẩn đã bóc tách lớp lớp những trầm tích văn hóa, thức dậy các tầng vỉa tâm thức dân tộc.
Một đóng góp quan trọng của GS Nguyễn Tài Cẩn trong nghiên cứu văn hóa là những bài viết về thi học Việt Nam. Về gieo vần trong thơ, GS Nguyễn Tài Cẩn dựa vào thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi, Nguyễn Trung Ngạn khẳng định cách gieo vần trong thơ Việt theo những nguyên âm thuận tai như ở ca dao, tục ngữ chứ không theo khuôn mẫu Quảng vận Trung Quốc. Ngoài gieo vần thơ, GS Nguyễn Tài Cẩn còn nghiên cứu câu thơ, quan tâm đến câu thơ lục ngôn xen giữa thể thất ngôn trong thơ Nguyễn Trung Ngạn, một cấu trúc không có trong thơ ca Trung Quốc. Đặc biệt, GS Nguyễn Tài Cẩn có bài viết về thể thơ lục bát, quan tâm nghiên cứu câu thơ, xem xét thấu đáo cấu trúc nội tại từ vần điệu, thanh điệu đến nhịp điệu, bước thơ. Từ những bài viết này, GS Nguyễn Tài Cẩn đi từ cái hữu hạn của các cấu trúc ngôn ngữ đến cái vô cùng của văn hóa.
GS Nguyễn Tài Cẩn không những có đóng góp to lớn trong lĩnh vực đào tạo, người khai mở và phát triển ngành Việt ngữ học, người để lại dấu ấn sâu sắc trong nghiên cứu văn hóa mà còn là một nhân cách cao thượng trong khoa học và trong cuộc sống. Có thể nói, GS Nguyễn Tài Cẩn đã tận hiến tâm huyết và tài năng cho khoa học, cho học trò, và cho tất cả những gì tốt đẹp nhất
Nguyễn Hoài Nguyên
Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

tối thiểu 10 chữ tiếng Việt có dấu không chứa liên kết

Tin cùng chuyên mục
Tin Mới Nhất
lên đầu trang