Chia sẻ, đùm bọc - dắt nhau tới thịnh vượng

21/02/18 15:52
LDNA+
Làng quê Bắc Bộ, không trải dài theo các con kênh, rạch, mà được cấu trúc như những Boong Ke chống lại sự đồng hoá của phong kiến phương Bắc, bao quanh bởi luỹ tre làng, lấy cây đa bến nước sân đình làm trung tâm văn hoá. Đùm bọc lẫn nhau như là một cách cộng sinh, sức đề kháng, một giá trị của người Việt không thay đổi suốt hàng nghìn năm. Tuy nhiên, tính chất, mức độ và phương thức “đùm bọc” này trải qua nhiều thay đổi...
Qua cơn hoạn nạn
Kinh tế tập thể, hợp tác xã bậc cao thập niên 80 tuy không gây ra đại án hàng chục, hàng chục nghìn tỷ nhưng đã đưa nền kinh tế Việt Nam vào trạng thái kiệt quệ, cộng thêm việc bị cấm vận và việc bất hợp pháp hoá hoạt động kinh doanh, kiểm soát xã hội bằng tem phiếu làm cho đời sống người dân thời kỳ bao cấp vô cùng thiếu thốn.
Trong bối cảnh thiếu thốn mọi mặt, người Việt lại càng đùm bọc, tương trợ, sáng tạo để duy trì cuộc sống. Không có tiền mua và cũng không được phép mua vật liệu dựng nhà, đôi vợ chồng trẻ phải đi quanh làng xin mỗi hộ một cây tre về dựng nên “túp lều tranh” che chở “trái tim vàng”; việc nhất định phải nhờ hàng xóm. Khi già yếu, ốm đau trọng bệnh, không xe taxi tư nhân, không xe cấp cứu của nhà nước, không xe máy, hàng xóm đưa nhau bằng cái cáng làm bằng cây tre nối từ gác - ba - ga xe trước ra ghi - đông xe đạp đằng sau; việc nhất định phải nhờ hàng xóm, người thân. Khi chết đi, không xe tang, không có dịch vụ mai táng, những đôi vai của thanh niên làng sẽ tiễn đưa người quá cố tới nơi yên nghỉ cuối cùng.
Đùm bọc, chia sẻ đến độ, dường như rất ít cái còn là của riêng, đến mức tiệm cận với công xã nguyên thuỷ (trừ vợ - chồng). Dưới góc độ sở hữu, làng quê có tập tục dùng chung bát đũa, bàn ghế. Không ai được cấp tem phiếu đủ mua hàng trăm bộ bát đĩa, bàn ghế; mà có làm lãnh đạo được dúi cho tập tem phiếu thì cũng chẳng ai dại sắm hàng trăm bộ bàn ghế làm gì. Nên quan chức cũng như thường dân, có đám là lại huy động bàn ghế, bát đĩa của hàng xóm. Mượn thì phải trả; tránh bị trả nhầm, các gia đình dùng vôi ghi ký hiệu lên đít bát đĩa, gầm bàn, gầm ghế. Mình mượn hàng xóm, thì lúc hàng xóm cần mình phải cho mượn lại, kể cả lúc nhà mình đang có khách. Tư hữu đối với các tư liệu sản xuất này được nhà nước tôn trọng; nhưng các hàng xóm đã ngầm thoả thuận quyền sử dụng trở thành “công hoá”.
Không luật pháp, không một văn bản nào mô tả, nhưng giữa hàng xóm láng giềng tồn tại những quy tắc bất thành văn, một sự đồng thuận, mà dưới góc nhìn pháp lý giữa họ tồn tại một “hợp đồng xã hội” cùng dìu nhau vượt qua khó khăn chờ đến khi Đổi Mới.
Đùm bọc theo mô hình này rất tình cảm, rất thắm thiết. Nhưng tình cảm, thắm thiết chỉ có thể xác lập giữa những người thân quen không mở rộng vượt quá làng xã được; nó không giúp tiến tới tích tụ tư liệu sản xuất để đạt lợi thế về quy mô. Đùm bọc kiểu này không được luật pháp quy định, bảo đảm thực thi bởi nhà nước nên chứa đựng rủi ro, không thích hợp với người lạ và thiếu vững chắc. Đùm bọc kiểu này thường không hướng tới các lợi ích kinh tế, hay nếu có hướng tới thì chỉ ở mức cùng nhau sống sót, chứ không hướng tới kinh doanh; và nếu có hướng tới thì cũng bị xem là bất hợp pháp; bởi vậy nó không hấp dẫn dưới góc độ sinh lời. Bởi vậy, mô hình đùm bọc này rất phù hợp để cùng nhau vượt qua hoạn nạn theo phương châm:
Lá lành đùm lá rách;
Lá rách ít đùm lá rách nhiều.
Bước sang Đổi Mới, Việt Nam vụt thành quốc gia xuất khẩu gạo đứng hàng thứ ba thế giới chỉ sau khoảng 5 năm; còn ít người đói; ít người rách; việc kinh doanh được khuyến khích; việc sử dụng dịch vụ được hợp pháp hoá trở lại… cứ thế, cứ thế, sau một cuộc điện thoại taxi về bản, ngôi sao ca sĩ về tận làng biểu diễn, dịch vụ mai táng kèn trống, khóc thuê thâu đêm. Sang trang mới, hàng xóm có thể tồn tại biệt lập; “tình làng” tái định hình trong kinh tế thị trường sơ khởi; tinh thần “đùm bọc” đi tìm mô hình mới.
 

Quy mô tập trung hóa tư liệu sản xuất, tối ưu hóa nguồn lực đã diễn ra toàn cầu một cách tự động, không cần đến các mệnh lệnh hành chính

“Hàng xóm Online”
Để có cái ăn, cái mặc tươm tất hơn, trong kinh tế thị trường, nhà nhà người người phải tự suy nghĩ, vất vả ngược xuôi với nỗi lo riêng, thời gian biểu mưu sinh riêng. Xứ Nghệ của Hoàng Trung Thông, vẫn còn đó:
“Bát nước chè xanh
Ngồi vui kể chuyện tâm tình bên nhau”
Nhưng những thông tin mà hàng xóm “tâm tình” với nhau dường như chưa đủ thoả mãn nhu cầu chia sẻ kiến thức sản xuất kinh doanh trong thời buổi kinh tế thị trường, các câu lạc bộ, hội quán, nhóm được hình thành tự phát, song thủ tục đăng ký thành lập hội nhiêu khê, cùng với sự thuận tiện của internet, nên họ cùng nhau di chuyển lên Facebook, Viber… “Tâm tình” giờ đây không còn phụ thuộc khoảng cách địa lý, không nhất thiết với hàng xóm kế bên, mà với hàng xóm trên Facebook. Một câu hỏi, thắc mắc trên Facebook có thể nhận được sự chia sẻ, hướng dẫn từ bất kỳ bạn Facebook nào, bao gồm cả chuyên gia.
Bước sang kinh tế thị trường, những buổi họp kiểm điểm phê bình xã viên hợp tác xã, tổ hợp tác không còn; vai trò đoàn, hội ở địa phương suy giảm; hàng xóm không biết nhà kế bên đang làm gì; phiên chợ quê không còn sức hấp dẫn trước các siêu thị, nông dân bị thương lái ép giá… Thế rồi trí tuệ thông minh nhân tạo (AI) cùng với mạng xã hội đã giúp họ xem từng bức hình được chia sẻ của bạn bè Facebook đang làm gì, tiểu thương trên chợ Facebook hình thành; dĩ nhiên theo một trật tự 4.0; giờ đây không chỉ hàng xóm bị ném đá trên Facebook, mà các ông “chủ nhiệm hợp tác xã tân thời” cũng bị phê bình không thương tiếc bởi cộng đồng người Việt trên toàn cầu; một dòng chia sẻ (status) trên Facebook của một người có tấm lòng thiện nguyện, ví dụ như MC Phan Anh có thể mang lại hàng chục tỷ đồng cho đồng bào bão lụt miền Trung.
Không chỉ dừng lại ở đó, công nghệ 4.0 còn mang lại một thứ mới: Kinh tế chia sẻ, để cùng nhau đi tới thịnh vượng và công bằng hơn.
 
Kinh tế chia sẻ
Kinh tế tập thể, kinh tế nhà nước, sở hữu toàn dân từng được kỳ vọng sẽ giúp dân tộc Việt Nam tiến thẳng lên CNXH, bỏ qua giai đoạn tư bản thông qua việc tích luỹ, tập trung tư liệu sản xuất ở quy mô lớn để giúp nền kinh tế Việt Nam có thể có được lợi thế về “quy mô sản xuất”. Tư liệu sản xuất đã được tập trung hoá ở quy mô lớn chưa từng có thông qua quốc hữu hoá và các mệnh lệnh hành chính trong thời kỳ bao cấp, nhưng “lợi thế về quy mô sản xuất” vẫn không diễn ra, mà kết quả diễn ra hoàn toàn đi ngược kỳ vọng ban đầu, đòi hỏi phải Đổi Mới.
Tại sao ước mơ tốt đẹp chưa thành hiện thực. Bởi vì tích tụ tư liệu sản xuất bằng mệnh lệnh hành chính không giải quyết được ba bế tắc: Thứ nhất, làm sao nhận biết được chính xác nhu cầu đa dạng của muôn dân; Thứ hai, tìm đâu ra một nhóm người đủ thông minh để lập một kế hoạch tập trung duy nhất thông qua đó tối ưu hoá nguồn lực hàng trăm tỷ đô la, lập kế hoạch sản xuất đáp ứng nhu cầu của hàng chục, hàng trăm triệu người; đối phó với cạnh tranh toàn cầu; Thứ ba, tìm đâu ra một Đức Phật từ bi, để có thể phân phối, cấp tem phiếu một cách công bằng cho muôn dân mà không bị chi phối bởi tình thân, tư lợi, ích kỷ của con người.
Ba bế tắc nêu trên là bế tắc chung cho cả loài người, cho đến ngày trí tuệ nhân tạo của công nghệ 4.0 có thể đưa ra lời giải bán phần. Thứ nhất, bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo, Facebook có thể hiểu được chính xác nhu cầu của muôn dân hơn cả người bạn nằm cùng giường bằng cách tự động phân tích từng bức hình để biết chúng ta có tâm hồn ăn uống hay yêu thích du lịch, thể thao; phân tích từng cái “Like”, từng biểu tượng bày tỏ cảm xúc, để hiểu chúng ta đang yêu ghét điều gì; phân tích khoảng thời gian mà chúng ta dừng lại ngắm bức hình của người yêu cũ trên Facebook mà không dám bấm nút Like bởi sợ có người ghen, để hiểu được tâm tư thầm kín như thể Chúa ở trên cao đang nghe lời thú tội. Thứ hai, thay vì dùng trí tuệ của các ông Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch hoá Nhà nước, công nghệ 4.0 đã kế thừa thành tựu toán học của nhân loại, cùng cộng đồng các nhà toán học hàng đầu thế giới để xây dựng nên các hàm tối ưu hoá việc tìm kiếm, sử dụng, tối ưu hoá nguồn lực; và dùng trí tuệ nhân tạo để xử lý dữ liệu của hàng tỷ người dùng trên toàn cầu; hay nói cách khác quy mô tập trung hoá tư liệu sản xuất, tối ưu hoá nguồn lực đã diễn ra toàn cầu một cách tự động, không cần đến các mệnh lệnh hành chính như thể thượng đế toàn năng. Thứ ba, các chương trình máy tính sẽ đảm nhận bán phần chức năng của Đức Phật từ bi, bởi nó không bị chi phối bởi cảm xúc, mà nó hành động theo các thuật toán; việc trao quyền đón khách cho tài xế Uber, Grab nào không phải do nhân viên điều độ của tổng đài nữa mà máy tính sẽ tự động định vị và thông báo cho 8 tài xế gần nhất biết; ai nhanh tay nhất bấm chấp nhận cuốc đi sẽ giành được quyền này; lộ trình sẽ được máy tính tự động tính toán tối ưu nhất, phần mềm định vị sẽ hướng dẫn cho người tài xế trước từng lối rẽ; thù lao sẽ được trả theo một quy tắc định trước. Sở dĩ công nghệ 4.0 chỉ mới giải quyết bán phần bài toán thứ ba, bởi vì người vận hành hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể thay đổi thuật toán theo cách có lợi cho họ nhiều nhất mà bị sự phản đối từ người dùng ít nhất. Công nghệ 4.0 cần phải có thêm thời gian để công nghệ blockchain và hệ thống kiểm soát phi tập trung chín muồi, khắc phục nốt những bế tắc còn lại.
Bởi ba lợi thế nêu trên, công nghệ 4.0 cho phép kinh tế chia sẻ đi vào vận hành, biến sự chia sẻ không chỉ giúp đùm bọc, san sẻ khó khăn, san sẻ sự khan hiếm nguồn lực, mà còn giúp cộng đồng tham gia kinh tế chia sẻ cùng tiến đến sự thịnh vượng. Chủ nhà về quê một tuần có thể dễ dàng cho người phương xa thuê lại căn hộ thông qua AirBnB; lái xe chở lãnh đạo đi họp trong lúc chờ đợi có thể tranh thủ kiếm thêm thu nhập bằng Uber, Grab; trong hành trình về quê ăn Tết, tài xế có thể dễ dàng tìm được người đi cùng chia sẻ tiền xăng thông qua các ứng dụng đi xe chung; hai hành khách đi cùng lộ trình từ sân bay về nhà có thể chia sẻ tiền taxi bằng ứng dụng Grabshare. Không cần đầu tư website riêng, không cần thuê cửa hiệu riêng, mọi tiểu chủ đều có thể lập một cửa hàng quảng bá, bán sản phẩm của mình trên Facebook; chi phí gia nhập thị trường giảm xuống; sự cạnh tranh tăng lên; người tiêu dùng hưởng lợi. Kết hợp “bàn tay vô hình” với công nghệ 4.0 để tạo nên sự chia sẻ, đùm bọc kiểu mới; không chỉ dìu nhau qua khó khăn, mà dắt nhau cùng tiến tới thịnh vượng.
Vấn đề còn lại là Nhà nước phải tìm diệt các giấy phép con vô lý, bảo vệ từng tiểu chủ trước đàn cá mập, bàn tay lông lá của tư bản thân hữu đang tìm cách bẻ cong chính sách; bảo đảm sao cho từng nông dân nhỏ bé có thể bán sản phẩm của mình trực tiếp trên các nền tảng 4.0 mà không lo bị tù tội; dùng công nghệ 4.0 để phát huy tai mắt, trí tuệ toàn dân tìm ra các hành vi vi phạm pháp luật, bảo vệ một cộng đồng lành mạnh; trừng phạt hành vi lạm dụng 4.0 làm điều xấu xa.
Võ trí Hảo
Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

tối thiểu 10 chữ tiếng Việt có dấu không chứa liên kết

Tin cùng chuyên mục
Tin Mới Nhất
lên đầu trang